Jak działa filtr DPF?

Categories:
How does the DPF filter work

Pierwsze działania w zakresie ochrony środowiska zaczęto podejmować w Stanach Zjednoczonych w latach sześćdziesiątych. Pierwszy filtr DPF został zainstalowany w 1985 roku w amerykańskim Mercedesie W126. Niestety, ówczesna technologia nie była wystarczająco rozwinięta, więc po dwóch latach pomysł został porzucony. Powodem była niska skuteczność filtrów i konieczność częstego dopalania sadzy. Od tamtego czasu wiele się zmieniło, rozwinęła się także technologia. Jak zatem działa filtr DPF?

Jak działa filtr DPF?

W teoretycznie idealnej sytuacji, w czasie pracy silnia, spaleniu ulega cała dawka paliwa, a pochodnymi zostają jedynie pary wodna i dwutlenek węgla. Jednak samochód to nie jest laboratorium, więc produktami ubocznymi spalania są dodatkowo sadza węglowa (tlenki węgla) i sam węgiel, cząstki stałe, tlenki azotu i węglowodory. W starszych modelach aut wydostawały się one bezpośrednio do środowiska, dziś przechodzą przez filtr DPF lub podlegają ponownemu wypaleniu dzięki zastosowaniu zaworu ERG, a następnie przefiltrowaniu.

Sam filtr DPF wygląda jak katalizator i jest częścią układu wydechowego. Na wlocie i wylocie znajduje się specjalny manometr. Na podstawie różnicy ciśnień ocenia stopień zatkania filtra i, w razie potrzeby, rozpoczyna proces samooczyszczania. W zależności od stylu jazdy proces samooczyszczania przeprowadza się co około 300-600 km, w czasie jazdy ze stałą prędkością 60-80 km/h. Zajmuje on około 10-15 minut.

Wewnątrz filtra cząstek stałych znajduje się wkład ceramiczny. Składa się on z szeregu kanalików, na przemian zamkniętych od strony wlotu lub wylotu. Spaliny trafiając do filtra DPF, krążą w układzie kanalików, powodując osadzanie się w nich cząstek sadzy i innych produktów spalania, podczas gdy czystsze spaliny przechodzą dalej do sąsiednich kanałów i przemieszczają się w kierunku rury wydechowej.

Jak działa filtr DPF?, Matthew Paul Argall [Public domain], from Wikimedia Commons

Jak działa filtr DPF?, Matthew Paul Argall [Public domain], from Wikimedia Commons

W których samochodach nie ma filtra DPF?

W przeszłości filtry cząstek stałych nie były fabrycznie instalowane w pojazdach. Wszystkie samochody wyprodukowane po 2010 roku muszą spełniać normy Euro 5, a tym samym posiadać filtr DPF. W okresie przejściowym dopuszczalne były również niższe standardy, takie jak Euro 4.

Od 2007 r. do centrów miast w Niemczech i od 2015 r. w Austrii można wjechać, tylko posiadając tzw. “zieloną naklejkę”, co oznacza spełnienie normy normę Euro 4. W przypadku modeli, które nie spełniały tego standardu, rozwiązaniem było zainstalowanie filtra DPF niezintegrowanego z komputerem. Instalacja była tańsza, ale nie zapewniała automatycznej regeneracji. W rezultacie w przypadku zatkania filtr musiał być wymieniany za każdym razem.

Kupując używany samochód, warto zwrócić uwagę czy posiada on filtr DPF, oraz ewentualnie którą normę spełnia.

Jaka jest różnica między DPF i FAP?

Istnieje kilka różnych rodzajów filtrów cząstek stałych. W starszych modelach zastosowano uproszczony filtr DPF, który nie był zintegrowany z elektroniką samochodu. Po każdym zapchaniu filtra musiano go wymienić. Jest to kosztowne i kłopotliwe rozwiązanie na dłuższą metę, ale podnosi normę z Euro 3 do Euro 4.

Filtr DPF nazywany również filtrem suchym to najpopularniejszy model. Spotykamy go głównie w niemieckich markach. Montuje się go w pobliżu kolektora wydechowego, gdzie jest wysoka temperatura, a podanie nieco większej ilości paliwa wystarczy do spalenia sadzy.

Z kolei samochody francuskie zwykle mają mokry filtr znany również jako FAP. Do filtra dodawana jest specjalna ciecz (Infineum lub Eolys), która zmniejsza temperaturę wymaganą do wypalenia. W rezultacie samoregeneracja filtra jest wydajniejsza. W eksploatacji jest to najtańsze rozwiązanie, chociaż konieczne jest regularne uzupełnianie cieczy. Korporacje motoryzacyjne powoli odchodzą od koncepcji filtrów FAP, np. Peugeot w serii z silnikami Blue HDi już wprowadził klasyczne filtry DPF.

Dostępne są również zaawansowane filtry cząstek stałych z dodatkowym wtryskiwaczem. Można je znaleźć na przykład w Renault z silnikiem 1.5 dCi lub Toyotą z silnikiem 2.2 D-CAT. W odpowiednim momencie część paliwa jest wtryskiwana do filtra, który spala nadmiar sadzy i osadów.

Nie tylko silnik wysokoprężny jest wyposażony w urządzenie do oczyszczania spalin. Samochody napędzane benzyną z bezpośrednim wtryskiem paliwa mają coraz częściej filtr GPF. Jest to spowodowane znacznie wyższą temperaturą zapłonu. Czy to dobry sposób na rozwój silników benzynowych? Opinie są podzielone.

Jak działa filtr DPF?, autor Motor Verso, Flickr, CC-BY 20

Jak działa filtr DPF?, autor Motor Verso, Flickr, CC-BY 20

Czy filtr cząstek stałych jest potrzebny?

Amerykańskie miasta w latach 50. XX wieku, w epoce masowego rozwoju i popularności samochodów, stanęły w obliczu prawdziwego problemu środowiskowego, który udało się rozwiązać. Podobne wysiłki podjęli europejscy konstruktorzy. W rezultacie zawory ERG i filtry cząstek stałych znacznie zmniejszają emisję szkodliwych substancji. Dzięki postępowi technologicznemu oraz szerokiej gamie części i akcesoriów do wydechu znacznie zmniejszyliśmy wpływ spalin na naszą planetę. Restrykcyjne standardy to nie tylko kaprysy urzędników, ale prawdziwe wyzwanie. Dlatego nawet osoby posiadające starsze modele samochodów powinny rozważyć zainstalowanie filtra DPF.

Jak przedłużyć żywotność filtra DPF

Categories:
How to extend the life of the DPF filter, Author Motor Verso, Flickr, CC BY 2.0

Każdy właściciel samochodu z silnikiem diesla zastanawia się, jak przedłużyć żywotność filtra DPF. Jego wymiana jest bardzo droga. Jeśli zdecydujesz się na regenerację filtra, zapewne chciałbyś, aby odstępy między regeneracjami były jak najdłuższe. Dlatego warto skorzystać z kilku sztuczek.

Co ma największy wpływ na żywotność filtra DPF?

Zadaniem filtra DPF jest oczyszczanie spalin z sadzy i innych cząstek stałych przed opuszczeniem układu wydechowego. Dlatego jakość spalin ma największy wpływ na zapychanie się filtra DPF. Im lepiej funkcjonuje proces spalania paliwa, tym czystsze spaliny trafią do układu wydechowego, a filtr DPF wytrzymuje dłużej.

Właściwy olej samochodowy

Sam olej nie jest groźny dla filtra DPF, ale zawarte w nim surowce. Z jednej strony chronią silnik, ale zawsze część oleju dostaje się do komory spalania. W samochodach z filtrem DPF zaleca się stosowanie olejów o niskiej zawartości popiołu. Dzięki nim powstaje mniej popiołu siarczanowego, a filtr zatyka się wolniej.

Pamiętaj, że sadzę można wypalić się w procesie automatycznego czyszczenia filtra, ale popiół osadza się w nim na stałe. Przykładowe oznaczenia na opakowaniach oleju samochodowego to: LowSASP, DPF, klasa C w klasyfikacji ACEA (C1 i C4 to typy niskopopiołowe, natomiast C2, C3 i C5 to typy o średniej zawartości popiołu) lub Emmision System Protection. Istnieją również standardy MB 229.51, 507.00 i BMW-LongLife-04.

How to extend the life of the DPF filter - car oils with low SASP

Turbosprężarka

Przeciek oleju do układu wydechowego przez uszkodzoną lub zużytą turbosprężarkę jest zabójcze dla filtra DPF. Olej pozostawia tak zapieczone resztki w ceramicznym wkładzie filtra, że nie można ich już usunąć. Dlatego nie warto oszczędzać na turbosprężarce. Wymień ją lub zregeneruj już przy pierwszych niepokojących objawach pracy, lub co 100 000 km.

Co więcej, są to elementy zależne od siebie nawzajem. Zatkany filtr DPF powoduje większe obciążenie turbosprężarki. Ponadto schładzanie samochodu po procesie dopalania filtra powoduje upust dodatkowego paliwa do oleju silnikowego. Taki rozcieńczony olej źle wpływa na uszczelnienia silnika, a zwłaszcza na wrażliwą turbosprężarkę. Gorsze smarowanie może prowadzić do uszkodzeń.

Zawór EGR

Jeśli zauważyłeś chmurę sadzy, która opuszcza układ wydechowy za każdym razem, gdy naciskasz gaz, a silnik stracił moc, możesz podejrzewać awarię zaworu recyrkulacji spalin (EGR). Odpowiada on za zmniejszenie stężenia tlenków azotu w spalinach. Odsyła spaliny z powrotem do komory spalania, gdzie powtarzająca się reakcja chemiczna zmniejsza ich zawartość. Dopiero wtedy spaliny trafiają do układu wydechowego. Znaczne osady węgla mogą unieruchomić zawór w pozycji otwartej, co skutkuje, że mieszanina powietrza gorszej jakości dostaje się do komory spalania. Tym samym temperatura spalania maleje. Produkty reakcji mają więcej sadzy, która nie miała szansy się wypalić. W konsekwencji filtr DPF ulega zatkaniu szybciej, niż następuje proces samooczyszczania.

Nieprofesjonalny tuning

Samochód można stuningować tanio lub dobrze. Podczas taniego tuningu używa się niskiej jakości części, które generują następnie duże ilości sadzy w układzie wydechowym. Z drugiej strony profesjonalne usługi koncentrują się na jakości, a po montażu przeprowadzają testy spalin.

Wtryskiwacze paliwa

Wtryskiwacze są odpowiedzialne za równomierne rozpylanie paliwa i jakość jego spalania. Zużyte wtryskiwacze powodują, że proces spalania przebiega niepoprawnie i wytwarzane są ogromne ilości sadzy. Filtr wymaga regeneracji chemicznej nawet co jeden lub miesiące. Niestety wtryskiwacze nie są najtańsze do wymiany. Koszt naprawy to czasem nawet kilka tysięcy złotych.

How to extend the life of the DPF filter - fuel injectors, Author Andy_Jensen, Flickr, CC BY 2.0

How to extend the life of the DPF filter – fuel injectors, Author Andy_Jensen, Flickr, CC BY 2.0

Dodatkowy wpływ na żywotność filtra DPF

Istnieją również dwa inne czynniki przedłużające żywotność filtra DPF, chociaż mają one nieco mniejszy wpływ. Przede wszystkim należy dbać o paliwo dobrej jakości i regularnie wymieniać filtr powietrza.

Paliwo z podejrzanego źródła

To, co wlewamy do zbiornika, ma wpływ na to, co wychodzi z układu wydechowego. Używając oleju zakupionego nieoficjalnie, od kierowców ciężarówek lub maszyn rolniczych, możesz szybko zatkać filtr DPF. Nowoczesne filtry wymagają paliwa o określonych parametrach i składzie, np. zawartości siarki. Inną opcją jest stosowanie dodatków do paliwa, np. Liqui Moly Dieselpartiklefilter Schutz.

Filtr powietrza

Filtr powietrza należy wymieniać przy każdym przeglądzie okresowym, zwłaszcza że nie jest to droga inwestycja. W przypadku zablokowanego filtra powietrza, do układu dolotowego dostaje się mniej powietrza. To z kolei wpływa na stopień spalania i powstawanie większej ilości sadzy.

Jak przedłużyć żywotność filtra DPF ?

Utrzymanie samochodu w dobrym stanie powinno chronić przed awariami i przedłużyć żywotność filtra DPF. Należy pamiętać, że układ wydechowy składa się z wielu komponentów i elementów montażowych, które są ze sobą powiązane. Jak najszybsze usunięcie awarii jednego z elementów, zapobiegnie uszkodzeniu pozostałych.

Elementy układu wydechowego samochodu

Categories:
How to extend the life of the DPF filter - fuel injectors, Author Andy_Jensen, Flickr, CC BY 2.0

Układ wydechowy jest ważnym elementem samochodu. Zwiększa komfort podróży, a jednocześnie pozwala silnikowi pracować poprawnie i przyczynia się do zmniejszenia liczby szkodliwych substancji. Głównymi elementami układu wydechowego samochodu są: kolektor wydechowy, tłumik, rura wydechowa, akcesoria montażowe. Układ wydechowy został dodatkowo wyposażony w katalizator z sondą lambda. Nowoczesne silniki Diesla mają również filtr DPF. Te podstawowe elementy składają się z wielu różnych podzespołów niezbędnych do budowy układu wydechowego.

Główne elementy układu wydechowego

Kolektor wydechowy jest pierwszym ważnym elementem. Jest on przymocowany bezpośrednio do bloku silnika i odpowiada za gromadzenie spalin z cylindrów silnika. Kolektor składa się z przewodów wylotowych poszczególnych cylindrów, połączonych z przewodem zbiorczym o odpowiednio większej średnicy. Do tego przewodu doprowadzona jest dysza napędu turbosprężarki w silnikach z turbodoładowaniem.

Sonda lambda to czujnik mierzący zawartość tlenu w spalinach, umieszczany w układzie wydechowym przed i za reaktorem katalitycznym. Jej zadaniem jest zbadanie składu spalin. Na podstawie odczytów z czujnika lambda mikroprocesor steruje dawką paliwa w taki sposób, aby skład spalin był jak najbardziej zbliżony do optymalnego.

Katalizator jest kolejnym elementem układu wydechowego. Wykorzystuje reakcje chemiczne w celu redukcji szkodliwych gazów, przekształcając je w dwutlenek węgla, parę wodną i czysty azot.

Kolejnymi elementami układu wydechowego są tłumiki połączone z katalizatorem za pomocą układu rur. Zwykle jest to jeden lub dwa urządzenia. Jednym z nich jest tłumik absorpcyjny odpowiedzialny za redukcję drgania o dużej częstotliwości (powyżej 500 Hz), dlatego nie jest wystarczający i stosuje się go wraz z innymi tłumikami w tłumiku kombinowanym, który odpowiada za neutralizację dźwięku o szerokim zakresie częstotliwości. Możliwe jest również użycie innych kombinacji rodzajów tłumików.

W nowoczesnych silnikach Diesla zastosowany jest również filtr DPF. Służy on do wychwytywania szkodliwych cząstek stałych. Cząsteczki te osadzają się w filtrze, a dzięki procesowi samooczyszczania następuje ich automatyczne usuwanie. Samooczyszczenie (tak zwane „dopalanie filtra DPF”) polega na dawkowaniu przez komputer samochodu dodatkowej dawki paliwa w momencie jazdy na wyższych obrotach z większą prędkością. Powoduje to, że temperatura w filtrze wzrasta, aby spalić nagromadzoną sadzę.

Elementy montażowe układu wydechowego do samochodów osobowych

Najważniejsze akcesoria montażowe w układzie wydechowym to wieszaki gumowe, uszczelki, pierścienie uszczelniające, obejmy metalowe, sprężyny, zaciski, śruby, nakrętki, złącza elastyczne, łączniki sztywne i elementy naprawcze. Istnieje wiele elementów układu wydechowego w zależności od typu i marki samochodów osobowych, ciężarowych lub innych pojazdów, takich jak koparki, pługi, maszyny budowlane, itp.

Elements of a car exhaust system - Exhaust fitting accessories - Orion exhaust parts and accessories

Elementy układu wydechowego do samochodów osobowych — Części i akcesoria wydechowe Orion

Najważniejsze zadania układu wydechowego

Najważniejsze zadania układu wydechowego to:

  • odprowadzanie spalin do atmosfery w sposób najmniej uciążliwy dla kierowcy i pasażerów,
  • redukcja hałasu generowanego podczas wydania spalin,
  • oczyszczanie spalin i redukcja zawartości toksycznych składników,
  • umożliwienie najbardziej wydajnej pracy silnika,
  • zapewnienie minimalnego oporu spalin, umożliwiającego maksymalną moc silnika.

Spaliny i redukcja hałasu są zadaniami, które obowiązują od samego początku budowy pojazdu. Inne zadania pojawiały się stopniowo wraz z rozwojem technologii motoryzacyjnej i zwiększeniem wydajności silnika. W związku z redukcją zanieczyszczeń zawartych w spalinach samochodowych nie bez znaczenia było wprowadzenie coraz bardziej rygorystycznych przepisów w zakresie ochrony środowiska.

Trwałość i awaryjność układu wydechowego

Układ wydechowy jest częścią konstrukcji samochodu, który nie wymaga serwisowania przez cały okres jego trwałości. Innymi słowy, nie ma również określonego czasu na wymianę układu wydechowego. Jego trwałość zależy od warunków środowiskowych i eksploatacji.
Objawami uszkodzenia układu wydechowego są zwykle głośniejsze działanie silnika lub dźwięk „stukania” pod pojazdem. Ten drugi objaw może wskazywać na zerwane uchwyty lub uszkodzenie katalizatora. W niektórych przypadkach możliwe jest również pojawienie się spalin w samochodzie. Usterki te mogą być łatwo wykryte przez kierowcę. Powinny zostać usunięte tak szybko, jak to możliwe.

Naprawa układu wydechowego zwykle oznacza zastąpienie uszkodzonego podzespołu nowym. Ważne jest stosowanie wyłącznie uznanych komponentów i akcesoriów wydechowych. Używanie części nieposiadających wymaganej homologacji może spowodować:

  • złe tłumienie hałasu,
  • wyższe zużycie paliwa,
  • nadmierną emisję toksycznych gazów,
  • uszkodzenie katalizatora, a nawet silnika.

Elementy układu wydechowego

W skrócie układ wydechowy samochodu składa się z wielu części, zaczynając od głównych i kończąc na mniejszych, lecz nie mniej istotnych, takich jak akcesoria układu wydechowego. Wszystkie części stanowią całość, pozwalającą na właściwe i bezpieczne użytkowanie samochodu dla ludzi i środowiska. Niezależnie od tego, czy kierowca prowadzi samochód osobowy, ciężarowy, czy też inny pojazd, musi zawsze pamiętać, że jeśli zauważy lub usłyszy niewłaściwą pracę układu, powinien szybko zareagować.

Części zamienne układu wydechowego – tańsze zamienniki

Categories:
Exhaust system spare parts - cheaper equivalents

Układ wydechowy jest odpowiedzialny za usuwanie spalin z silnika. W dzisiejszych czasach układy te są bardziej skomplikowane niż kiedyś. Istnieje kilka elementów, które są szczególnie podatne na uszkodzenia. Kierowca staje przed dylematem, które części zamienne układu wydechowego wybrać — tańsze zamienniki czy droższe, oryginalne?

Jak działa układ wydechowy?

Praca układu wydechowego polega głównie na spalaniu paliwa. Samochód napędzany jest dzięki serii eksplozji w silniku. Układ wydechowy odpowiada za redukcję hałasu, odprowadzanie spalin i oczyszczenie oparów. Zbudowany jest głównie z rur, czujników oraz filtrów. Jedyną widoczną częścią układu wydechowego jest rura wydechowa – pozostałe elementy ukryte są głęboko pod samochodem.

Najważniejsze części zamienne układu wydechowego

Typowy układ wydechowy składa się z tłumika, kolektora wydechowego i katalizatora.

Tłumik zbudowany jest z rur połączonych z silnikiem. W niektórych samochodach może być więcej niż jeden tłumik. Absorbuje on i redukuje hałas pracy silnika.

Kolektor wydechowy przypomina układ połączonych ze sobą rur. Gromadzi opary, przenosząc je do katalizatora. W kolektorze wydechowym umieszczona jest sonda lambda, która odpowiada za kontrolę jakości składu wydalanych spalin.

Głównym zadaniem katalizatora jest neutralizacja szkodliwych substancji zawartych w spalinach. Dzięki pracy katalizatora, opary emitowane z rury wydechowej nie są szkodliwe dla środowiska.

Części zamienne układu wydechowego - tańsze zamienniki

Co może się popsuć ?

Najbardziej oczywistymi problemami wynikającymi z awarii układu wydechowego są: hałas oraz intensywny zapach spalin. Dodatkowo mogą występować także wady ukryte, niewidoczne na pierwszy rzut oka. To sprawia, że badania techniczne mają kluczowe znaczenie.

Negatywny wpływ na tłumik wywiera wilgoć. W wilgotnym środowisku tłumiki zwykle rdzewieją i ulegają korozji. Uszkodzony tłumik można naprawić, na przykład zespawać lub wymienić. Ale nie tylko zniszczona rura tłumika może ulec zniszczeniu. Podatne na uszkodzenia są także obejmy i elementy gumowe przytrzymujące tłumik w podwoziu. W takim przypadku rura tłumika może uderzać w podwozie, doprowadzając dalszych uszkodzeń samochodu.

Wysokie temperatury mogą powodować pękanie kolektora wydechowego. Widocznym objawem jest specyficzny dźwięk, słyszany, gdy silnik wchodzi na wysokie obroty. Takie uszkodzenia można z powodzeniem naprawić, ale w niektórych przypadkach może być konieczna wymiana kolektora wydechowego. Inną częstą awarią są nieszczelności pomiędzy kolektorem wydechowym a pozostałą częścią układu wydechowego.

Katalizator wrażliwy jest głównie na zanieczyszczenia. Można go łatwo uszkodzić, używając paliwa niskiej jakości. Natomiast filtry cząstek stałych montowane w samochodach z silnikiem diesla mają możliwość samooczyszczenia (tzw. dopalanie filtra DPF), która następuje podczas dynamicznej jazdy samochodem. Jeśli jednak jeździmy samochodem wyposażonym w silnik diesla głównie po mieście, brak regularnego „dopalania filtra DPF” może doprowadzić do jego uszkodzenia i konieczności wymiany.

Gdzie naprawić układ wydechowy?

Często mówi się, że samochód powinien być naprawiany tylko w autoryzowanym serwisie samochodowym. Może jest to i dobre rozwiązanie dla zupełnie nowych samochodów. Ich właściciele mają wówczas gwarancję, że uszkodzona część zostanie wymieniona na równie wartościową, a wymiany dokona zespół profesjonalnych serwisantów.

Wymiana w autoryzowanym serwisie wiąże się jednak z wysokimi kosztami. Niestety, autoryzowane warsztaty samochodowe są zwykle dość drogie. W przypadku starszych samochodów znacznie korzystniej jest naprawić pojazd, stosując tańsze zamienniki. Zwykle decydujemy się wówczas wybrać znajomy warsztat zamiast autoryzowanego serwisu samochodowego.

Części zamienne układu wydechowego - tańsze zamienniki

Tańsze części zamienne układu wydechowego — co można wymienić?

Odpowiedź jest prosta: wszystko! Począwszy od śrub, kończąc na katalizatorach. Jednak zawsze istnieje grupa ludzi, którzy obawiają się zastąpienia bardziej złożonych komponentów tańszymi zamiennikami. Wiele zamienników jest jednak wytwarzanych w tych samych fabrykach, które produkują części na pierwszy montaż, co gwarantuje ich wysoką jakość.

Weźmy na przykład obejmy lub uszczelki. Obejmy służą do łączenia dwóch końców rury. Doświadczony producent może dostarczyć taką część zamienną w rozsądnej cenie.

Uszczelki są odpowiedzialne za utrzymanie szczelności urządzeń, szczególnie w punktach, w których dwa elementy są ze sobą połączone. Można je znaleźć na przykład w układzie wydechowym. Są szczególnie narażone na wpływ ekstremalnie wysokich temperatur i ciągłych zmian ciśnienia. Uszczelki wyprodukowane przez doświadczonego, wyspecjalizowanego producenta (szczególnie przez kogoś, kto jest świadomy działania układu wydechowego) mogą okazać niezastąpione. Dlaczego? Ponieważ wyspecjalizowany producent wie, na które problemy zwrócić szczególną uwagę, w skrócie: co oznacza idealna uszczelka.

Niewątpliwie części zamienne układu wydechowego nie muszą być kupowane w autoryzowanym serwisie samochodowym. Każdy doświadczony mechanik samochodowy może polecić nam producenta śrub, pierścieni lub łączników rurowych. Za jego radą możemy również pokusić się o montaż w samochodzie bardziej złożonych części zamiennych.